• Kategoria: Archiwum
  • Data:

Fonoholizm – czym jest i jak mu przeciwdziałać?

Młodzi ludzie nie umieją dziś wyobrazić sobie życia bez telefonu komórkowego, zwłaszcza bez smartfona. Coraz częściej staje się to uzależnieniem, które nazywamy fonoholizmem. Jak mu przeciwdziałać?

Najogólniej rzecz ujmując fonoholizm to problem odnoszący się do zaburzenia behawioralnego w postaci nałogowego używania telefonu komórkowego. Często zamiennie stosuje się sformułowanie „uzależnienie od telefonu komórkowego”. Pomimo tego, że nie funkcjonuje jako jednostka chorobowa na międzynarodowych klasyfikacjach chorób psychicznych (ICD-10, DSM-V), dość wyraźnie zaznacza się w ogólnym dyskursie publicznym.

Kiedy pytamy innych, czy można się uzależnić od korzystania z telefonu komórkowego, zdecydowana większość naszych respondentów odpowiada, że tak. A zatem rozmawiamy o problemie, który z jednej strony formalnie nie istnieje, z drugiej zaś w rzeczywistości przyczynia się do określonych zmian w codziennym funkcjonowaniu i życiu poszczególnego użytkownika, jego rodziny czy grona przyjaciół.

O fonoholizmie mówimy wówczas, gdy nie jesteśmy w stanie normalnie funkcjonować bez swojego smartfona, najczęściej mającego dostęp do Internetu. Telefon komórkowy jest włączony 24 godziny na dobę, a gdy śpimy, jest w zasięgu ręki. Cały czas sprawdzamy, czy nie ma jakiegoś powiadomienia, czy ktoś do nas nie napisał, nie zadzwonił. Więcej, często czujemy wewnętrzny przymus korzystania z telefonu, niezależnie od miejsca i sytuacji, w jakiej się aktualnie znajdujemy.

Osoby nałogowo korzystające z własnych smartfonów, nie mogąc odebrać telefonu, czują niepokój oraz rozdrażnienie. To jeden z przejawów tzw. syndromu fomo (ang. fear of missing out) polegającego na poczuciu lęku związanego z tym, że coś, jakaś wiadomość, jakaś sprawa nie wymagająca zwłoki, bezpowrotnie nas ominie, a my, nie będziemy mieli na nią żadnego wpływu.

Warto wskazać, że problem fonoholizmu nie zagraża jedynie dzieciom i młodzieży, ale również, a może nawet przede wszystkim pokoleniu 30-to czy 40-to latków, którzy już od co najmniej 20 lat codziennie wykorzystują media cyfrowe i urządzenia mobilne. Co do istoty nałogowe korzystanie z telefonów komórkowych dotyka zarówno mężczyzn, jak i kobiety

Fundacja Dbam o Mój Z@sięg kończy ponad dwuletnie badania dotyczące fonoholizmu i niekiedy dochodzi do zaskakujących wniosków. Wychodzi na to, że udało się zbudować opowieść niekoniecznie o uzależnionych dzieciach czy młodzieży szkolnej, lecz o jakości relacji panujących w domach młodych Polaków.

W ciągu ostatnich dwóch lat przeprowadzono ogólnopolskie badania wśród 22.086 uczniów od 12 do 17 roku życia (uczęszczających do ponad 700 szkół podstawowych, gimnazjów, szkół ponadgimnazjalnych) oraz 3.471 nauczycieli. Przeprowadzono również cały cykl badań o charakterze jakościowym (indywidualne wywiady pogłębione zrealizowane z uczniami oraz ich rodzicami), które poprzedzone zostały eksperymentem społecznym pt. POZ@ SIECIĄ przeprowadzonym w Gdyni, polegającym na odłączeniu osób chętnych na pełne 72 godziny od wszelkich elektronicznych urządzeń komunikacji (telewizor, tablet, komputer, gry on-line, gry playstation, telefon komórkowy oraz inne urządzenia mobilne, np. służące do słuchania muzyki czy czytania książek).

Najważniejsze wnioski płynące z badań:

WNIOSEK OGÓLNY 1:
Użytkownik, który w sposób niekontrolowany, nałogowy, kompulsywny korzysta w życiu codziennym z różnego rodzaju mediów cyfrowych, urządzeń mobilnych, Internetu, to użytkownik „niezagospodarowany” w relacjach międzyludzkich.

WNIOSEK OGÓLNY 2:
Oddolne inicjatywy pozostawania offline, w szczególności w świecie cyfrowym, będą zyskiwały na powolnym znaczeniu. Racjonalne i zaplanowane bycie „poza siecią” może mieć istotny wpływ na tych użytkowników, którzy utracili wewnętrzną równowagę w życiu z powodu nałogowego korzystania z mediów cyfrowych i urządzeń mobilnych

WNIOSEK OGÓLNY 3:
Nie powinniśmy mówić o zjawisku uzależnienia od urządzeń cyfrowych, lecz o zaburzeniu w używaniu/użytkowaniu a nawet o nawykowym sięganiu po telefon. Gdyby traktować smartfony jako mini-komputery włączone do sieci Internetu, można powiedzieć, że narzędzie, jakim jest smartfon, komputer, tablet, używane w sposób nieodpowiedzialny, może przyczyniać się do uzależnienia od Internetu.

WNIOSEK OGÓLNY 4:
Młodzi użytkownicy urządzeń mobilnych, rekrutujący się z pokolenia always on uznają życie bez urządzeń mobilnych za niemal niemożliwe. Personifikują urządzenia, nadają im tożsamość istoty żywej, wiążą z urządzeniami najwyższe emocje oraz uczucia, cierpią po ich stracie. Implikuje to wiele poważnych następstw, takich jak depresja, otyłość, brak koncentracji

Tak naprawdę nie wiadomo, co warunkuje nawykowe sięganie po telefon komórkowy przez badaną młodzież. Z jednej strony na ich kulturę korzystania z urządzeń mobilnych może mieć wpływ brak ustalonych zasad korzystania między innymi z telefonu komórkowego, brak rozmów z rodzicami o odpowiedzialnym korzystaniu z telefonu komórkowego, bądź też brak elementarnego wychowania w zakresie zachowywania się w miejscach publicznych. Z drugiej strony może być też tak, że uzależniają zainstalowane aplikacje (w tym przede wszystkim aplikacje społecznościowe), programy czy gry.

Niewątpliwie uznać należy, że część badanych osób przejawia symptomy fonoholizmu natury psychologicznej, takie jak psychiczny przymus korzystania, potrzebę ciągłego bycia on-line, czy wewnętrzną potrzebę jak najszybszego udzielenia odpowiedzi. W badaniach ilościowych są osoby, które doświadczają syndromu FOMO (ang. fear of missing out). W badaniach eksperymentalnych udało się zanotować podenerwowanie, lęk, a czasem agresję, związaną z niemożnością korzystania z telefonu komórkowego.

Pomimo tego, że podjęty temat badań powinien być kontynuowany w najbliższej przyszłości można powiedzieć, że osoby częściej uzależnione od telefonu komórkowego to te, które:

  1. szybciej od innych zaczynają korzystać z telefonu komórkowego,
  2. posiadają dostęp do nowoczesnego modelu smartfona,
  3. posiadają bezpośredni dostęp do Internetu,
  4. są aktywnymi członkami na portalach społecznościowych,
  5. nudzą się nie mając własnych pasji i hobby,
  6. nie posiadają ustalonych zasad dotyczących korzystania z telefonu komórkowego w domu, w szkole oraz w miejscach publicznych

Około 2%-3% przejawia wyraźne symptomy uzależnienia od urządzeń cyfrowych, podłączonych do sieci internetowej. Symptomy te dotyczą zarówno emocji (np. brak poczucia bezpieczeństwa, brak wpływu na dziejące się wydarzenia, niepokój i lęk związany z byciem poza głównym obiegiem informacji – syndrom FOMO), ale i zachowań (np. nie rozstawanie się z własnym telefonem, ciągłe dotykanie go i odblokowywanie ekranu, korzystanie z telefonu o każdej porze dnia i nocy, nałogowe oczekiwanie na kontakt innych) i przekonań (np. nie wyobrażanie sobie dnia bez używania smartfona).

Część badanej młodzieży wskazuje również na różnego rodzaju skutki, które mogą świadczyć o kompulsywnym używaniu urządzeń mobilnych włączonych w sieć. (np. przemęczenie, obniżony nastrój, niewywiązywanie się z własnych obowiązków, drżenie rąk i agresja związana z niemożnością skorzystania z urządzenia i internetu).

Statystyczne analizy zjawiska fonoholizmu dowiodły, że:

  1. dziewczęta przejawiają wyższe wyniki w ogólnej skali fonoholizmu niż chłopcy, a różnice między nimi są statystycznie istotne,
  2. uczniowie szkół podstawowych zdecydowanie rzadziej niż ich koledzy i koleżanki z gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych przejawiają symptomy nałogowego korzystania z telefonów komórkowych,
  3. ci uczniowie, którzy zadeklarowali, że w ich domach nie istnieją żadne zasady dotyczące korzystania z telefonów komórkowych, oraz wskazali, że ich rodzice nie rozmawiają z nimi na temat szkodliwości niekontrolowanego korzystania z telefonów komórkowych osiągają statystycznie znacząco wyższe wyniki w ogólnej skali fonoholizmu,
  4. istnieje niska ale istotna korelacja pomiędzy ogólnym wynikiem w skali fonoholizmu a uwikłaniem w problem cyberprzemocy (bycie ofiarą albo sprawcą cyberprzemocy),
  5. istnieje ścisła zależność między wysokim wynikiem uzyskiwanym w skali fonoholizmu a posiadaniem aktywnego konta na portalu społecznościowym. Bezsprzecznie można wysnuć wniosek, że osoby, które są aktywnymi członkami social mediów częściej od pozostałych osób w sposób niekontrolowany i nałogowy sięgają po telefon komórkowy (w dużej mierze narzędzie, jakim jest urządzenie mobilne służy młodzieży właśnie do korzystania z mediów społecznościowych,
  6. wyższy poziom nałogowego korzystania z telefonów komórkowych przejawiają te osoby, które wskazują, iż w życiu nie mają żadnych zainteresowań

Lista rekomendacji

Zastanawiając się nad tym, w jaki sposób rozwiązywać problem nałogowego korzystania z telefonów komórkowych warto wdrożyć poniżej spisane rekomendacje. Wszystkie one wypracowane zostały podczas prowadzenia dwuletnich badań nad zjawiskiem fonoholizmu:

  • uznanie problemu e-uzależnień jako problemu społecznego oraz zabezpieczenie go w strategicznych dokumentach.
  • uzupełnienie szkolnych programów wychowawczych i profilaktycznych o wątki nawiązujące do problemu e-uzależnień
  • funkcjonowanie formalnych instytucji/wydziałów/działów wspierających osoby uzależnione behawioralnie, w tym e-uzależnione.
  • opracowanie skutecznej i efektywnej koncepcji zarządzania szkolnymi programami profilaktycznymi w powiecie/gminie
  • opracowanie szkolnych programów profilaktyki e-uzależnień i szersze podjęcie działań w zakresie zdobycia rekomendacji upoważnionych instytucji
  • realizacja badań dedykowanych problemowi e-uzależnień w różnych grupach odbiorców
  • wypracowanie oraz wdrożenia modelu wsparcia dzieci i młodzieży w zakresie problemu e-uzależnień
  • wspieranie profilaktyczne obywateli poprzez funkcjonowanie centrów informacji
  • budowanie odrębnych poradni leczenia uzależnień behawioralnych finansowanych ze środków narodowego funduszu zdrowia
  • wspieranie inicjatyw dotyczących realizacji obozów wakacyjnych dla młodzieży i ich rodzin z nastawieniem na wsparcie psychoterapeutyczne
  • opracowanie spójnych zasad dla korzystania z telefonów komórkowych i innych urządzeń mobilnych włączonych do internetu
  • wsparcie nauczycieli w zakresie kreatywnego wykorzystywania narzędzi nowych technologii w procesie dydaktycznym
  • wsparcie rodziców w zakresie rozwijania/nabywania kompetencji rodzicielskich, w szczególności w zakresie kształtowania relacji z własnymi dziećmi i wspólnie spędzanego czasu wolnego
  • dbałość o bogatą ofertę spędzania czasu wolnego, w szczególności w sposób aktywny
  • budowanie lokalnych koalicji na rzecz rozwiązywania problemu e-uzależnień na rzecz tworzenia spójnej polityki gminy/powiatu
  • sieciowanie szkół odpowiedzialnie korzystających z mediów cyfrowych
  • tworzenie oraz dbałość o „kulturę offline”
dr Maciej Dębski
Fundacja Dbam o Mój Z@sięg
[box title=”” icon=”info-circle” icon_style=”border” icon_shape=”circle” align=”left”]Fundacja Dbam o Mój Z@sięgFundacja DBAM O MÓJ Z@SIĘG integruje osoby, które chcą w sposób odpowiedzialny korzystać z nowych narzędzi komunikacyjnych

[icon size=”18″ icon=”icon-attach” display=”true” ][/icon] http://dbamomojzasieg.com

[icon size=”18″ icon=”icon-facebook” display=”true” ][/icon] https://www.facebook.com/dbamomojzasieg

[icon size=”18″ icon=”icon-phone” display=”true” ][/icon] 512 474 482

[icon size=”18″ icon=”icon-home” display=”true” ][/icon] ul. Wyzwolenia 17c/3, Gdańsk
[/box]

Mobilność w sieci - konferencja

10 sprawdzonych sposobów, jak wspomóc dziecko w nauce programowania - pobierz darmowy ebook

POLECAMY